SN Ares sprzed 8,8 mld lat. Jej obraz wróci dzięki soczewce za 73 i 76 lat

Radosław Kosarzycki
Lokalizacja miejsc, w których pojawi się supernowaLokalizacja miejsc, w których pojawi się supernowa
Źródło zdjęć: © Licencjodawca
Astrofizycy zidentyfikowali sygnał supernowej, do której eksplozji doszło 8,8 mld lat temu. Zjawisko uchwycono na zdjęciach w bliskiej podczerwieni wykonanych przez Teleskop Jamesa Webba, a wyjątkowość obserwacji wynika z soczewkowania grawitacyjnego, które sprawi, że zobaczymy je ponownie dopiero za dziesięciolecia.

Ślady dawnego wybuchu gwiazdy odnaleziono na fotografiach w bliskiej podczerwieni przedstawiających gromadę galaktyk MACS J0308.9+2645. Odległą eksplozję nazwano SN Ares, a jej sygnał zarejestrowano dzięki Teleskopowi Jamesa Webba w sierpniu 2025 r. Odkrycie zwróciło uwagę badaczy nie tylko skalą odległości, ale też nietypowym "rozciągnięciem w czasie" obserwacji spowodowanym przez soczewkowanie grawitacyjne.

Mechanizm soczewkowania grawitacyjnego polega na tym, że bardzo masywne obiekty – na przykład gromady galaktyk – zakrzywiają bieg światła pochodzącego z jeszcze dalszych źródeł. W przypadku SN Ares oznacza to, że do Ziemi mają dotrzeć kolejne obrazy tej samej eksplozji dopiero za 73 oraz 76 lat. Tak duże opóźnienie uznawane jest za rekordowe w obserwacjach supernowych tego typu, co otwiera możliwość śledzenia tego samego zdarzenia w perspektywie kolejnych dekad.

Kluczową rolę w wykryciu SN Ares odegrał Teleskop Jamesa Webba (JWST), wyniesiony na orbitę w grudniu 2021 r. Obserwatorium pracuje w odległości około 1,5 mln kilometrów od Ziemi i regularnie przekazuje dane dotyczące m.in. odległych egzoplanet, narodzin gwiazd oraz zmian zachodzących w galaktykach. Wysoka rozdzielczość i możliwości obserwacji w podczerwieni pozwalają mu rejestrować także bardzo stare i wyjątkowo dalekie supernowe – takie jak SN Ares.


WIDEO
Prof. Mądry nie ma złudzeń. "Matematyka się skończyła"

Po analizach astronomowie zaklasyfikowali SN Ares jako supernową typu IIb. Badania spektroskopowe wykazały obecność helu i wodoru, co sugeruje, że eksplodująca gwiazda w trakcie zjawiska straciła zewnętrzną warstwę wodoru. Tego rodzaju obserwacje pomagają lepiej odtwarzać procesy zachodzące we wczesnym wszechświecie i pogłębiają wiedzę o ewolucji masywnych gwiazd.

Znaczenie SN Ares nie ogranicza się do samej detekcji odległej supernowej. Różnice w czasie docierania kolejnych obrazów zależą od struktury czasoprzestrzeni i od tego, jak rozłożona jest masa odpowiadająca za efekt soczewkowania. Ponieważ wszechświat cały czas się rozszerza, dokładny pomiar odstępów czasowych między kolejnymi "powtórkami" eksplozji może posłużyć do precyzyjniejszego wyznaczania stałej Hubble’a, czyli tempa ekspansji kosmosu.

Zespół badaczy zapowiada, że w 2027 r. przeprowadzi kolejne, szczegółowe pomiary spektroskopowe. Ich celem jest pełniejsza charakterystyka gromady galaktyk działającej jak soczewka oraz możliwie najdokładniejsze wyliczenie, kiedy pojawią się następne obrazy SN Ares.

Wybrane dla Ciebie
NIE WYCHODŹ JESZCZE! MAMY COŚ SPECJALNIE DLA CIEBIE