Rekordowo krótkie impulsy rentgenowskie z LCLS. Zobaczymy ruch elektronów?

Radosław Kosarzycki
AtomAtom
Źródło zdjęć: © Licencjodawca

Naukowcy z SLAC National Laboratory wykonali bezpośredni pomiar ultrakrótkich impulsów rentgenowskich wytwarzanych przez laser swobodnych elektronów Linac Coherent Light Source. Wynik w skali atosekund przybliża badaczy do obserwowania zjawisk tak szybkich jak ruch elektronów w atomach i daje narzędzie do dalszego skracania oraz strojenia takich błysków.

W eksperymentach uzyskano impulsy promieniowania X o czasie trwania od 100 do 400 atosekund. To zakres osiągnięty dzięki Linac Coherent Light Source (LCLS), jednemu z najbardziej zaawansowanych laserów swobodnych elektronów (XFEL). Tak krótki "błysk" mieści się w czasie znacznie mniejszym niż bilionowa część sekundy, co pozwala podglądać na bieżąco dynamiczne procesy na poziomie atomowym. Zespół podkreślał, że choć teoria od dawna dopuszczała możliwość generowania tak krótkich impulsów, brakowało dotąd twardego, eksperymentalnego potwierdzenia.

Kluczowe okazało się nie tylko samo zarejestrowanie impulsów w tej skali czasowej, ale też wyznaczenie ich rzeczywistej długości z wysoką precyzją. Pomiary pokazały, że uzyskane impulsy są nieco dłuższe, niż wynikało to z modeli teoretycznych oraz wcześniejszych szacunków opartych na analizie widm. Współautor badań dr Diling Zhu zaznaczył, że najważniejsze było bezpośrednie potwierdzenie, jak krótkie są te impulsy, choć w praktyce wyszły one około dwa–trzy razy dłuższe, niż sugerowały modele.

Sposób pomiaru zaproponował prof. Ichiro Inoue z Uniwersytetu Tokijskiego. Metoda wykorzystuje wzmocnioną spontaniczną emisję (ASE), dzięki której impulsy rentgenowskie wywołują fluorescencję w miedzianej folii. Właściwości tej fluorescencji są powiązane z czasem trwania, energią i kształtem impulsu, co pozwala bardzo dokładnie oszacować jego długość. Do pomiarów zastosowano warstwę miedzi o grubości 150 nanometrów.


WIDEO
Prof. Mądry nie ma złudzeń. "Matematyka się skończyła"


Określenie długości impulsów w praktyce daje badaczom możliwość lepszej kontroli i dalszej optymalizacji parametrów, co ma przełożyć się na większą precyzję kolejnych eksperymentów. Naukowcy zwracali uwagę, że wcześniej brakowało jasnej odpowiedzi, jak dokładnie regulować urządzenie, aby konsekwentnie skracać impulsy. Dr Zhu wskazywał, że nowe podejście dostarcza narzędzia mówiącego, w jakim kierunku stroić LCLS, podkreślając przy tym stabilność i prostotę zastosowanego rozwiązania.

Ultrakrótkie impulsy rentgenowskie przybliżają możliwość uchwycenia zjawisk zachodzących w skali atosekund, w tym ruchu elektronów wokół jądra atomowego. Autorzy pracy podkreślali, że takie impulsy mogą stać się narzędziem pozwalającym rejestrować ten rodzaj dynamiki z dotąd nieosiągalną rozdzielczością czasową.

W dłuższej perspektywie pojawia się też scenariusz wykraczający poza samą obserwację: możliwość wpływania na ruch elektronów. Prof. Anne L’Huillier z Uniwersytetu w Lund – laureatka Nagrody Nobla – mówiła, że to wciąż etap badań podstawowych, ale celem jest przejście od mierzenia dynamiki elektronów w materii do prób jej kontrolowania. Taka zdolność mogłaby w przyszłości mieć znaczenie m.in. przy sterowaniu procesami chemicznymi lub biologicznymi. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie Nature Photonics.

Wybrane dla Ciebie
ZATRZYMAJ SIĘ NA CHWILĘ… TE ARTYKUŁY WARTO PRZECZYTAĆ